ISO 45001, iş sağlığı ve güvenliğini tek tek önlem listeleriyle değil, bir yönetim sistemi mantığıyla ele alır. Amaç; çalışmaya bağlı yaralanma ve sağlık bozulmalarını önlemek, tehlikeleri sistemli biçimde ele almak ve İSG performansını sürekli iyileştirmektir. Standart, küçük ya da büyük ölçek fark etmeksizin tüm kuruluşlara uygulanabilecek bir çerçeve sunar.
Bu konu en çok şu noktada karışır: ISO 45001, Türkiye’deki İSG mevzuatının yerine geçen bir metin değildir. İşverenin yükümlülükleri 6331 sayılı Kanun ve ilgili alt mevzuattan doğar. ISO 45001 ise bu yükümlülükleri ve işletmenin kendi İSG hedeflerini daha düzenli, ölçülebilir ve denetlenebilir biçimde yönetmeye yardımcı olan ayrı bir standarttır.
ISO 45001 tam olarak ne sağlar?
Standart; İSG politikası, hedefler, tehlike tanımlama, risk değerlendirme, yasal şartların izlenmesi, operasyonel kontrol, acil durum hazırlığı, olay araştırması, iç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi gibi başlıkları aynı sistem içinde toplar. Başka bir deyişle, “risk değerlendirmesi yaptık”, “eğitim verdik”, “tatbikat yaptık” gibi dağınık faaliyetleri birbirine bağlar ve bunların gerçekten işleyip işlemediğini ölçmeyi ister.
ISO 45001’in güçlü tarafı, sadece tehlike listesi istememesi; üst yönetim sorumluluğunu, çalışan katılımını, ramak kala takibini, düzeltici faaliyetleri ve sürekli iyileştirmeyi de sistemin parçası haline getirmesidir. Bu nedenle özellikle birden fazla lokasyonu olan, taşeronla çalışan, müşteri denetimine giren veya İSG süreçleri kişilere bağlı yürüyen işletmeler için faydası daha görünür olur.
ISO 45001 ile yasal uygunluk aynı şey değildir
Türkiye’de işverenin temel sorumluluğu; çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlamak, risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak, gerekli organizasyonu kurmak, önlem almak, uygunsuzlukları gidermek ve İSG hizmetlerini yürütmektir. Bunlar 6331 sayılı Kanun’dan doğar. ISO 45001 belgesine sahip olmak, bu yükümlülükleri otomatik olarak yerine getirmiş sayılmak anlamına gelmez.
Aynı şekilde, ISO 45001 kurulmuş olması da tek başına sahadaki eksikleri kapatmaz. HSE’nin de açık biçimde belirttiği gibi, standart sağlık ve güvenlik hukukuna uyumu göstermeye yardımcı olabilir; ancak bazı yönleri yasal asgari gerekliliklerin ötesine geçer. Bu yüzden doğru yaklaşım şudur: önce mevzuat tabanı sağlam kurulur, sonra ISO 45001 bu tabanın yönetim sistemi disiplinine bağlanması için kullanılır.
Belgelendirme almak şart mı?
Hayır. ISO’nun kendi açıklamasına göre sertifikasyon gönüllüdür ve ISO kuruluşları doğrudan belgelendirmez. Belgelendirme, bağımsız belgelendirme kuruluşları tarafından yapılır; bunlar ulusal akreditasyon yapıları üzerinden akredite olabilir. Yani işletme, isterse standarda uygun bir sistem kurup işletir ama sertifika almaz; isterse bunu üçüncü taraf denetimiyle belgelendirir.
Belge özellikle şu durumlarda daha anlamlı hale gelir: müşteri veya ana yüklenici şartı varsa, ihalelerde sistem belgesi bekleniyorsa, çok lokasyonlu yapı için ortak bir İSG dili kurulmak isteniyorsa veya dış denetim karşısında bağımsız teyit önemliyse. Buna karşılık, temel İSG kayıtları oturmamış, saha disiplini zayıf ve üst yönetim desteği olmayan bir işletmede belge süreci çoğu zaman evrak üretimine dönüşür.
Uygulamada işletme ne kurmuş olur?
İyi kurulmuş bir ISO 45001 sistemi, raf dolusu prosedür demek değildir. Pratikte işletmenin şu sorulara net cevap vermesi gerekir: Hangi tehlikeleri hangi yöntemle belirliyoruz? Yasal yükümlülükleri nasıl takip ediyoruz? Değişiklik olduğunda riskleri kim yeniden değerlendiriyor? Ramak kala ve olay kayıtları hangi aksiyonlara dönüşüyor? Taşeronları nasıl kontrol ediyoruz? İç denetim bulguları üst yönetime nasıl taşınıyor?
Bu yüzden ISO 45001 kararı, yalnızca “belge alalım” kararı değildir. Aynı zamanda veri disiplini, yönetim katılımı, çalışan danışma ve katılım mekanizması, performans takibi ve düzeltici faaliyet kültürü kurma kararıdır. Sistem bu mantıkla kurulursa fayda üretir; sadece müşteri dosyasına belge koymak için kurulursa zayıf kalır.
ISO 45001 ile OHSAS 18001 arasındaki ilişki
ISO 45001, OHSAS 18001’in yerini alan standarttır. ISO ve IAF kaynakları, OHSAS 18001’den ISO 45001’e geçiş için bir geçiş dönemi tanımlandığını ve bu dönemin tamamlandığını açıkça gösteriyor. Bu nedenle bugün yeni kurulan ya da güncellenen İSG yönetim sistemi yapılarında esas referans ISO 45001’dir.
Hangi işletmeler için gerçekten mantıklıdır?
Tehlike seviyesi yüksek faaliyetler yürüten, taşeron kullanan, müşteri denetimi yaşayan, kurumsal raporlama yapan veya İSG süreçlerini kişilere bağlı olmaktan çıkarıp sistemli hale getirmek isteyen işletmeler için ISO 45001 ciddi değer üretir. Küçük işletmeler için de uygulanabilir; ancak küçük yapıda başarıyı belge sayısı değil, yönetimin gerçekten takip ettiği birkaç net süreç belirler.
İşveren açısından doğru soru “ISO 45001 gerekli mi?” değil, “bizde İSG yönetimi şu anda dağınık mı, ölçülebilir mi, denetlenebilir mi?” sorusudur. Cevap dağınıksa, ISO 45001 anlamlıdır. Cevap zaten sistemli ama dış teyit eksikse, belgelendirme aşaması gündeme gelir.
Sık Sorulan Sorular
ISO 45001 yasal zorunluluk mu?
Genel ve doğrudan bir yasal zorunluluk değildir. İşverenin İSG yükümlülükleri mevzuattan doğar; ISO 45001 ise bu yükümlülükleri ve kurum içi hedefleri sistemli yönetmeye yarayan gönüllü bir standarttır.
ISO 45001 belgesi olmadan sistem kurulabilir mi?
Evet. Standart uygulanabilir, kayıtlar ve süreçler kurulabilir, iç denetim yapılabilir. Sertifika ise bunun bağımsız kuruluş tarafından doğrulanmış halidir.
ISO 45001 hangi şirketler için daha faydalıdır?
İnşaat, üretim, enerji, lojistik, sağlık, taşeron yönetimi yoğun olan işler ve çok lokasyonlu yapılar için faydası daha görünür olur. Bunun nedeni, risk çeşitliliği ve operasyonel kontrol ihtiyacının daha yüksek olmasıdır.
ISO 45001, 6331 sayılı Kanun’a uyum sağlandığı anlamına gelir mi?
Tek başına hayır. Standart yasal şartların izlenmesini ister, fakat sahadaki gerçek mevzuat uyumu ayrıca kurulmalı ve sürdürülmelidir.
OHSAS 18001 belgesi hâlâ kullanılabilir mi?
Geçiş dönemi tamamlandığı için güncel referans ISO 45001’dir. Yeni kurulum ve güncelleme çalışmalarında esas alınması gereken standart budur.
ISO 45001 kararı vermeden önce neye bakılmalı?
Önce mevcut İSG tablosuna bakılmalıdır: risk değerlendirmesi güncel mi, yasal takip düzenli mi, ramak kala ve olay kayıtları işleniyor mu, yönetim katılımı gerçek mi, taşeron kontrolü var mı. Bu temel zayıfsa önce sahadaki altyapı güçlendirilmelidir.
Kaynaklar
- https://www.iso.org/standard/63787.html
- https://www.iso.org/home/insights-news/resources/iso-45001-explained-what-it-is.html
- https://www.hse.gov.uk/managing/management-system/iso45001.htm
- https://www.tse.org.tr/ts-iso-45001-is-sagligi-ve-guvenligi-yonetim-sistemi/
- https://www.csgb.gov.tr/Media/fldk2co0/6331_isgkanunu_tr.pdf
- https://iaf.nu/iaf_system/uploads/documents/IAF_MD21_Migration_to_ISO_45001_2018_Pub_Version_2_03082021.pdf