Ergonomi, işin, iş ekipmanının ve çalışma ortamının insanın bedensel ve zihinsel özelliklerine uygun biçimde tasarlanmasını inceleyen bilim dalıdır. Amacı hem çalışanın sağlığını ve rahatını korumak hem de işin verimini artırmaktır. Ergonomik ise bu ilkelere uygun tasarlanmış ürün, ortam veya çalışma biçimini anlatan sıfattır.
Bu yazıda ergonominin tanımı, türleri, ergonomik risk etmenleri ve iş sağlığı ve güvenliği mevzuatındaki yeri anlatılır. İşyerindeki uygulaması iş ergonomisi olarak da adlandırılır. Gürültü, titreşim, aydınlatma gibi ölçülebilir ortam koşulları için fiziksel risk etmenleri yazısına bakılabilir.
Ergonomi Ne Demek?
Ergonomi kelimesi Yunanca “iş” anlamına gelen ergon ile “yasa, kural” anlamına gelen nomos sözcüklerinden türetilmiştir. Kelime anlamıyla “işin kuralları” demektir.
Uluslararası Ergonomi Derneği (IEA) ergonomiyi, insanlar ile bir sistemin diğer öğeleri arasındaki etkileşimi inceleyen ve insanın iyi oluşu ile sistemin genel performansını birlikte iyileştirmeyi amaçlayan bilim dalı olarak tanımlar. Kısacası ergonomi, insanı işe uydurmaya çalışmak yerine işi insana uydurmayı hedefler.
Ergonomik ne demek?
Ergonomik kelimesi, kullanan kişinin vücut ölçülerine, hareket alanına ve algısına uygun tasarlanmış olanı anlatır. Yüksekliği ayarlanabilen bir çalışma masası, beli destekleyen bir sandalye veya bileği zorlamayan bir el aleti ergonomik ürünlere örnektir. Ergonomik çalışma ise işin, gereksiz zorlanma ve yorgunluk yaratmayacak şekilde düzenlenmesidir.
Ergonomist kimdir?
Ergonomist, işin, ürünün veya çalışma ortamının insana uygunluğunu değerlendiren ve tasarım önerileri geliştiren uzmandır. Mühendislik, tıp, fizyoterapi ve psikoloji gibi farklı alanlardan gelen kişiler ergonomi alanında uzmanlaşabilir.
Ergonominin Amacı Nedir?
Ergonominin işyerindeki amaçları şöyle sıralanabilir:
- Kas ve iskelet sistemi rahatsızlıklarını (bel, boyun, omuz ve bilek ağrıları gibi) önlemek
- Yorgunluğu ve buna bağlı dikkat dağınıklığını azaltmak
- Hata ve iş kazası olasılığını düşürmek
- Çalışma rahatını ve iş memnuniyetini artırmak
- İşin verimini ve kalitesini yükseltmek
Uygun olmayan çalışma koşulları uzun vadede meslek hastalıklarına yol açabilir. Ergonomi bu nedenle iş sağlığı ve güvenliğinin önleyici yaklaşımıyla doğrudan bağlantılıdır.
Ergonomi Çeşitleri Nelerdir?
IEA, ergonomiyi üç ana alanda ele alır: fiziksel ergonomi, bilişsel ergonomi ve örgütsel (organizasyonel) ergonomi.
| Alan | İnceleme konusu | İşyerinden örnek |
|---|---|---|
| Fiziksel ergonomi | Vücut duruşu, kuvvet kullanımı, tekrarlı hareketler, yük taşıma, çalışma alanının ölçüleri | Tezgâh yüksekliğinin çalışanın boyuna göre ayarlanması |
| Bilişsel ergonomi | Algı, dikkat, hafıza, karar verme, zihinsel iş yükü | Kontrol panelindeki uyarıların kolay anlaşılır tasarlanması |
| Örgütsel ergonomi | Vardiya düzeni, iş paylaşımı, ekip çalışması, iletişim, iş organizasyonu | Ağır işlerde iş rotasyonu ve dinlenme aralarının planlanması |
Fiziksel ergonomi
Fiziksel ergonomi, insan vücudunun ölçüleri ve hareket yeteneğiyle işin fiziksel talepleri arasındaki uyumu inceler. Çalışma duruşu, yük kaldırma ve taşıma, tekrarlı hareketler, el aletlerinin tasarımı ve çalışma alanının yerleşimi bu alanın konularıdır. İşyerlerinde en çok karşılaşılan ergonomi sorunları bu alanda yer alır.
Bilişsel ergonomi
Bilişsel ergonomi, algılama, dikkat, hafıza ve karar verme gibi zihinsel süreçlerin işle uyumunu inceler. Ekran ve kontrol paneli tasarımı, uyarı işaretlerinin anlaşılırlığı, zihinsel iş yükü ve insan hatası bu alanın konularıdır.
Örgütsel ergonomi
Örgütsel ergonomi, çalışma sisteminin organizasyonunu ele alır. Vardiya ve çalışma süreleri, görev dağılımı, ekip çalışması, iletişim ve iş temposu bu alanda incelenir. Örgütsel ergonomi, iş organizasyonundan kaynaklanan yorgunluk ve stresin azaltılmasına odaklanır.
Ergonomik Risk Etmenleri Nelerdir?
Ergonomik risk etmenleri (ergonomik tehlikeler), çalışanın vücuduna aşırı yük bindiren ya da işle insan arasındaki uyumu bozan koşullardır. Başlıcaları şunlardır:
- Zorlayıcı duruşlar: Uzun süre eğilerek, uzanarak, diz çökerek veya kollar omuz hizasının üzerindeyken çalışmak
- Tekrarlı hareketler: Aynı hareketin kısa aralıklarla, uzun süre tekrarlanması
- Aşırı kuvvet kullanımı: Ağır yük kaldırma, itme, çekme veya el aletini güçlü kavrama
- Statik çalışma: Uzun süre ayakta veya oturarak aynı pozisyonda kalmak
- Uygun olmayan çalışma yeri tasarımı: Yanlış masa veya tezgâh yüksekliği, dar çalışma alanı, uzak yerleştirilmiş malzemeler
- İş organizasyonu kaynaklı etmenler: Yetersiz dinlenme arası, değiştirilemeyen iş temposu, uzun çalışma süreleri
Aydınlatma, termal koşullar, gürültü ve titreşim de çalışma rahatını etkiler. Bunlar ölçülebilir ortam koşulları oldukları için ayrıca fiziksel risk etmenleri başlığında ele alınır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatında Ergonomi
Türk mevzuatında “ergonomi yönetmeliği” adıyla tek bir düzenleme yoktur. Ergonomi, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile bu Kanuna dayanan yönetmeliklerin birçok hükmünde yer alır. Konuyla ilgili diğer düzenlemeler iş güvenliği mevzuatı yazısında özetlenmiştir.
6331 sayılı Kanun ve risk değerlendirmesi
6331 sayılı Kanunun 5. maddesindeki risklerden korunma ilkeleri arasında işin kişilere uygun hale getirilmesi de yer alır; bu ilke, işyerlerinin tasarımı, iş ekipmanı seçimi ve çalışma ile üretim yöntemlerini kapsar. Kanunun 10. maddesine göre işveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Ergonomik riskler de bu değerlendirmede ele alınır. Risk değerlendirmesinin nasıl yapıldığı risk değerlendirmesi nedir yazısında anlatılır.
Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği
Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği, 24 Temmuz 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve yürürlüktedir. Yönetmelik, yükün kaldırılması, indirilmesi, itilmesi, çekilmesi, taşınması veya hareket ettirilmesi sırasında özellikle bel ve sırt incinmesi risklerini kapsar.
Yönetmeliğin 5. maddesine göre işveren, öncelikle yüklerin elle taşınmasına gerek kalmayacak şekilde iş organizasyonu yapar ve yüklerin özellikle mekanik sistemlerle taşınması için gerekli tedbirleri alır. Elle taşımanın kaçınılmaz olduğu durumlarda yönetmeliğin Ek-1’indeki risk etmenlerini dikkate alarak riskleri azaltır.
| Etmen | Risk oluşturan durumlar |
|---|---|
| Yükün özellikleri | Çok ağır veya büyük olması, kavranmasının zor olması, dengesiz olması, vücuttan uzakta tutulmayı veya eğilip bükülmeyi gerektirmesi |
| Fiziksel güç gereksinimi | İşin çok yorucu olması, yalnızca vücut bükülerek yapılabilmesi, yükün ani hareket etmesi, dengesiz pozisyonda çalışılması |
| Çalışma ortamı | Yetersiz alan, düz olmayan veya kaygan zemin, seviye farkları, uygun olmayan sıcaklık, nem veya havalandırma |
| İşin gerekleri | Sık veya uzun süreli belden dönme, yetersiz dinlenme, uzun taşıma mesafeleri, çalışanın değiştiremediği iş temposu |
Yönetmelikte elle taşınabilecek yük için kilogram cinsinden bir sınır belirlenmemiştir. Yükün güvenli olup olmadığı, ağırlığın yanında yukarıdaki etmenler ve çalışanın bireysel özellikleri birlikte değerlendirilerek belirlenir. Yönetmeliğin 8. maddesine göre çalışanlara alınan önlemler, taşınan yük, doğru taşıma yöntemleri ve yanlış taşımanın riskleri hakkında bilgi ve eğitim verilir. Mümkünse yükün ağırlığı ve dengesiz yüklerde en ağır tarafın ağırlık merkezi de bildirilir.
Ekranlı Araçlarla Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik
Bilgisayar başında çalışılan ofis işleri bu yönetmelik kapsamındadır. Yönetmeliğe göre:
- İşveren, risk değerlendirmesinde özellikle görme, fiziksel sorunlar ve zihinsel stresle ilgili riskleri dikkate alır (m.5).
- Alınacak önlemlerin maliyeti çalışanlara yansıtılamaz (m.5).
- Çalışma planı, çalışanların periyodik olarak ara vermesini veya dönüşümlü olarak başka işlerde çalışmasını sağlayacak şekilde yapılır (m.7). Maddede ara için dakika olarak bir süre belirtilmez.
- Çalışanların göz muayeneleri ekranlı araçlarla çalışmaya başlamadan önce, işyeri hekiminin belirleyeceği düzenli aralıklarla ve görme zorluğu yaşandığında yapılır (m.9).
- Ekran, klavye, çalışma masası, sandalye ve çalışma ortamı için asgari gerekler yönetmeliğin Ek-1’inde sayılır.
Ergonomik Riskler Nasıl Değerlendirilir?
Ergonomik riskler, işyerinin genel risk değerlendirmesi içinde tespit edilir. İşin yapılışı yerinde gözlemlenir, çalışanların görüşleri alınır, şikâyetler ve sağlık gözetimi bulguları dikkate alınır.
Ayrıntılı inceleme gereken işlerde ergonomiye özgü yöntemlerden yararlanılabilir. REBA tüm vücudun, RULA ise ağırlıklı olarak boyun, gövde ve kolların duruşsal yükünü değerlendirir. OWAS çalışma duruşlarını sınıflandırır. Revize NIOSH kaldırma denklemi, iki elle yapılan yük kaldırma işlerinde önerilen ağırlık sınırını hesaplamak için kullanılır. Mevzuat belirli bir yöntemin kullanılmasını zorunlu tutmaz; yöntem, işin niteliğine göre seçilir.
Ergonomik Çalışma İçin Temel Kurallar
- Sık kullanılan malzeme ve araçları kolay uzanılabilecek mesafeye yerleştirmek
- Çalışma yüksekliğini işin türüne ve çalışanın boyuna göre ayarlamak
- Yük taşımada mümkün olduğunca mekanik araçlar kullanmak, yükü vücuda yakın tutmak ve belden dönmemek
- Uzun süre aynı pozisyonda kalmayı önleyecek şekilde ara ve iş değişimi planlamak
- Bilgisayarla çalışmada ekranın üst kenarını göz hizasında veya biraz altında, ekranı yaklaşık bir kol boyu uzaklıkta konumlandırmak
- Sandalyenin bel desteğini ve yüksekliğini, ayaklar yere tam basacak şekilde ayarlamak
- Çalışanlara doğru çalışma duruşu ve taşıma teknikleri konusunda eğitim vermek
Sık Sorulan Sorular
Ergonomi nedir kısaca?
Ergonomi, işi, iş ekipmanını ve çalışma ortamını insanın bedensel ve zihinsel özelliklerine uygun hale getirmeyi amaçlayan bilim dalıdır. Kısaca işin insana uydurulmasıdır.
Ergonomik ne demek?
Ergonomik, kullanan kişinin vücut ölçülerine, hareketlerine ve algısına uygun tasarlanmış ürün, ortam veya çalışma biçimini anlatır. Ayarlanabilir masa ve sandalyeler ergonomik ürünlere örnektir.
Ergonomi çeşitleri nelerdir?
Uluslararası Ergonomi Derneği ergonomiyi üç alanda ele alır: fiziksel ergonomi, bilişsel ergonomi ve örgütsel (organizasyonel) ergonomi.
Örgütsel ergonomi nedir?
Örgütsel ergonomi, çalışma sisteminin organizasyonunu inceler. Vardiya düzeni, görev dağılımı, ekip çalışması, iletişim ve iş temposu bu alanın konularıdır.
Ergonomik risk etmenleri nelerdir?
Zorlayıcı duruşlar, tekrarlı hareketler, aşırı kuvvet kullanımı, uzun süre aynı pozisyonda kalma, uygun olmayan çalışma yeri tasarımı ve yetersiz dinlenme araları başlıca ergonomik risk etmenleridir.
Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği yürürlükte mi?
Evet. 24 Temmuz 2013 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği yürürlüktedir. Yürürlükten kaldırılan, 2004 tarihli eski yönetmeliktir.
Elle taşımada kilo sınırı var mı?
Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği kilogram cinsinden bir sınır belirlemez. Yükün ağırlığı; yükün şekli, çalışma ortamı, işin temposu ve çalışanın bireysel özellikleriyle birlikte risk değerlendirmesinde ele alınır.
İşyerinizde Ergonomik Risk Değerlendirmesi
İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ’daki işyerlerinde ergonomik risklerin genel risk değerlendirmesi içinde nasıl ele alındığı risk analizi ve değerlendirmesi sayfasında anlatılır.
