Fiziksel risk etmenleri, işyeri ortamında enerji (ses, titreşim, ışık, ısı, radyasyon) veya ortam koşulu (iklim, basınç) biçiminde bulunan ve çalışanların sağlığını ve güvenliğini etkileyebilen etkenlerdir. Başlıca fiziksel risk etmenleri gürültü, titreşim, aydınlatma, termal koşullar (sıcaklık, nem, hava akımı), radyasyon ve basınçtır. Bu etmenlerin çoğu uygun cihazlarla ölçülebilir.
Bu yazıda her etmenin ne olduğu, sağlığa etkileri, mevzuattaki sınır değerleri ve işyerinde nasıl yönetildiği anlatılır.
Fiziksel Risk Etmenleri Nelerdir?
| Etmen | Ölçülen büyüklük | İlgili düzenleme | Başlıca etkisi |
|---|---|---|---|
| Gürültü | Ses basınç düzeyi, dB(A) ve dB(C) | Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik | İşitme kaybı, kulak çınlaması, dikkat dağınıklığı |
| Titreşim | İvme, m/s² | Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik | El ve kollarda dolaşım ve sinir sorunları, bel ve omurga rahatsızlıkları |
| Aydınlatma | Aydınlık düzeyi, lüks | İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, TS EN 12464-1 | Göz yorgunluğu, baş ağrısı, kaza riskinde artış |
| Termal koşullar | Sıcaklık, nem, hava akım hızı | İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği | Sıcak çarpması, soğuk etkilenmesi, yorgunluk |
| Radyasyon | Doz, alan şiddeti | Radyasyon türüne göre ayrı düzenlemeler | Doku hasarı, yanık, göz ve deri etkileri |
| Basınç | Ortam basıncı | İşin türüne göre ayrı düzenlemeler | Vurgun (dekompresyon hastalığı), kulak ve akciğer hasarı |
Fiziksel risk etmenlerinin işyerindeki düzeyi işyeri ortam ölçümleri ile belirlenir.
Gürültü
Gürültü, istenmeyen ve rahatsız edici ses olarak tanımlanır. Pres, testere, kompresör, dokuma tezgâhı ve kırıcı gibi makineler işyerlerinde başlıca gürültü kaynaklarıdır. Uzun süre yüksek gürültüye maruz kalmak kalıcı işitme kaybına yol açabilir. Gürültü ayrıca iletişimi zorlaştırır, uyarı seslerinin duyulmasını engeller ve yorgunluğu artırır.
Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik, sekiz saatlik günlük maruziyet için şu değerleri belirler:
| Değer | Günlük maruziyet (8 saat) | Tepe ses basıncı |
|---|---|---|
| En düşük maruziyet eylem değeri | 80 dB(A) | 135 dB(C) |
| En yüksek maruziyet eylem değeri | 85 dB(A) | 137 dB(C) |
| Maruziyet sınır değeri | 87 dB(A) | 140 dB(C) |
Yönetmelik bu değerlere ulaşıldığında veya aşıldığında şu yükümlülükleri getirir:
- 80 dB(A) (en düşük eylem değeri): Bu değer aşıldığında kulak koruyucular çalışanların kullanımına hazır bulundurulur (m.9). Bu düzeyde veya üzerinde gürültüye maruz kalan çalışanlara gürültünün riskleri, ölçüm sonuçları ve kulak koruyucularının doğru kullanımı hakkında bilgi ve eğitim verilir (m.11).
- 85 dB(A) (en yüksek eylem değeri): Bu değere ulaşıldığında veya aşıldığında kulak koruyucularının kullanılması sağlanır ve denetlenir (m.9). Bu düzeyi aşan gürültüye maruz kalan çalışanlara işverence işitme testi yaptırılır (m.13). Risk değerlendirmesi ve ölçüm sonuçları bir sağlık riski gösteriyorsa, 80 dB(A) değerini aşan maruziyette de işitme testi yaptırılabilir.
- 87 dB(A) (sınır değer): Çalışanın maruziyeti, kulak koruyucularının etkisi de hesaba katıldığında hiçbir durumda bu değeri aşamaz (m.10).
Eylem değerlerinde kulak koruyucularının etkisi dikkate alınmaz; bu etki yalnızca sınır değerin uygulanmasında hesaba katılır (m.5). Tepe ses basıncı değerleri, darbeli ve ani gürültüler için ayrıca değerlendirilir.
Yönetmelik öncelikle gürültünün kaynağında yok edilmesini veya azaltılmasını ister (m.8). Daha sessiz ekipman seçimi, makinelerin bakımı, ses yalıtımı ve gürültülü işlerin ayrı bölümlere alınması bu kapsamdaki önlemlerdir. Kişisel koruyucu donanım, bu önlemler yeterli olmadığında kullanılır.
Gürültüye maruz kalan çalışanların sağlık gözetimi, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre ve işyeri hekiminin belirleyeceği aralıklarla yapılır (m.13). Gürültüye bağlı işitme kaybı, Türkiye’de tanınan meslek hastalıkları arasındadır.
Titreşim
Titreşim, mekanik bir sistemin bir denge noktası etrafındaki salınım hareketidir. İşyerlerinde iki tür titreşim ele alınır:
- El-kol titreşimi: Matkap, taşlama makinesi, kırıcı, motorlu testere gibi el aletlerinden ellere ve kollara geçen titreşimdir. Uzun süreli maruziyet el ve parmaklarda dolaşım bozukluklarına, sinir hasarına, eklem ve kas rahatsızlıklarına yol açabilir.
- Bütün vücut titreşimi: İş makinesi, forklift, kamyon gibi araçlarda oturma veya basma yüzeyinden tüm vücuda geçen titreşimdir. Özellikle bel ağrısı ve omurga rahatsızlıklarıyla ilişkilidir.
| Titreşim türü | Maruziyet eylem değeri | Maruziyet sınır değeri |
|---|---|---|
| El-kol titreşimi | 2,5 m/s² | 5 m/s² |
| Bütün vücut titreşimi | 0,5 m/s² | 1,15 m/s² |
Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmeliğe göre işveren titreşimi risk değerlendirmesinde ele alır ve gerekiyorsa ölçüm yaptırır (m.6). Riskler kaynağında yok edilir veya en aza indirilir (m.8); maruziyet sınır değeri aşamaz (m.9). Deniz ve hava taşımacılığı gibi bazı özel durumlar için yönetmeliğin 13. maddesinde ayrı koşullar düzenlenmiştir. Titreşime maruz kalan çalışanlar riskler, sınır değerler ve güvenli çalışma uygulamaları konusunda bilgilendirilir ve eğitilir (m.10).
Aydınlatma
Aydınlatma, çalışanın işini güvenli ve rahat şekilde görebilmesini sağlar. Yetersiz, aşırı veya göz kamaştıran aydınlatma göz yorgunluğuna, baş ağrısına ve dikkat kaybına neden olur. Kötü aydınlatılmış merdiven, geçiş yolu ve çalışma alanları düşme ve çarpma kazalarının riskini artırır.
İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmeliğe göre işyerlerinin gün ışığıyla yeterli derecede aydınlatılması esastır. Gün ışığının yetmediği durumlarda veya gece çalışmalarında yapay ışıkla uygun ve yeterli aydınlatma sağlanır. İşyerlerinin aydınlatmasında TS EN 12464-1 standardı esas alınır. Standart, işin türüne ve görsel hassasiyetine göre farklı aydınlık düzeyleri öngörür. Elektrik kesintisinde çalışanlar için risk oluşabilecek yerlerde acil aydınlatma bulunur.
Termal Koşullar (Termal Konfor)
Termal koşullar; ortam sıcaklığı, nem, hava akım hızı ve ısı yayan kaynakların birlikte oluşturduğu iklim koşullarıdır. Termal konfor, çalışanın bu koşullarda kendini ne sıcak ne soğuk hissettiği durumu anlatır. Termal konforun kendisi bir tehlike değildir; risk, termal koşulların uygun olmamasından kaynaklanır.
Dökümhane, fırın, cam ve seramik üretimi gibi çok sıcak ortamlar sıcak stresi ve sıcak çarpmasına; soğuk hava depoları ve açık alanda kış çalışmaları ise soğuk etkilenmesine yol açabilir. Uygun olmayan termal koşullar daha hafif düzeyde yorgunluk, dikkat kaybı ve verim düşüşüne neden olur.
İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliği, termal konfor şartlarının çalışanları rahatsız etmeyecek ve fiziksel ya da psikolojik durumlarını olumsuz etkilemeyecek şekilde olmasını ister. Yönetmelikte belirli bir sıcaklık değeri verilmez; termal konfor şartlarının ölçülmesi ve değerlendirilmesinde TS EN 27243 standardından yararlanılabileceği belirtilir. Sürekli çok sıcak veya çok soğuk ortamda çalışmanın zorunlu olduğu durumlarda çalışanları aşırı sıcaktan veya soğuktan koruyacak önlemler alınır.
Radyasyon
Radyasyon, dalga veya parçacık biçiminde yayılan enerjidir. İşyerlerinde iki gruba ayrılır:
- İyonlaştırıcı radyasyon: X ışınları ve gama ışınları gibi, maddeyi iyonlaştırabilecek enerjiye sahip radyasyondur. Hastanelerdeki görüntüleme birimleri, endüstriyel radyografi, bazı ölçüm cihazları ve nükleer tesisler başlıca kaynaklardır. Bu alandaki çalışmalar radyasyon güvenliği mevzuatına ve Nükleer Düzenleme Kurumunun düzenlemelerine tabidir.
- İyonlaştırıcı olmayan radyasyon: Ultraviyole (UV), kızılötesi, lazer, mikrodalga ve radyo frekansı gibi daha düşük enerjili radyasyondur. Kaynak işleri (UV ve kızılötesi), lazerli kesim makineleri, endüksiyon ocakları ve vericiler örnek gösterilebilir. Göz ve deri hasarı ile ısıl etkiler başlıca risklerdir.
Radyasyon riskleri de işyerinin risk değerlendirmesinde ele alınır. Kaynağın korunaklı hale getirilmesi, mesafe ve süre sınırlaması, uyarı işaretleri ve uygun kişisel koruyucular temel önlemlerdir. Kaynak işlerinde uygun filtreli kaynak maskesi kullanımı bu önlemlere örnektir.
Basınç
Basınç, birim alana uygulanan kuvvettir. İş sağlığı ve güvenliğinde fiziksel risk etmeni olarak basınç, normal atmosfer basıncından belirgin şekilde yüksek veya düşük basınçta çalışmayı anlatır. Profesyonel dalış, basınçlı kesonlarda yapılan su altı ve tünel işleri yüksek basınçlı çalışmalara; yüksek irtifada çalışma ve uçuş personelinin işleri düşük basınçlı çalışmalara örnektir.
Basınç değişikliklerine bağlı başlıca sağlık sorunları vurgun olarak bilinen dekompresyon hastalığı, kulak ve sinüs hasarı ile akciğer yaralanmalarıdır. Bu işlerde çalışma ve dekompresyon süreleri, sağlık muayeneleri ve ekipman, işin türüne özgü mevzuata göre belirlenir.
Basınçlı kaplar, kompresörler ve basınçlı hava hatları ise bir ortam koşulu değil, iş ekipmanı kaynaklı tehlikelerdir; bunlar iş ekipmanlarının güvenliği ve periyodik kontrolleri kapsamında ele alınır.
Fiziksel Risk Etmenleri ile Diğer Risk Etmenlerinin Farkı
İş sağlığı ve güvenliğinde risk etmenleri yaygın olarak beş grupta incelenir. Bu sınıflandırma bir yönetmelik hükmü değildir ve bazı etmenler birden fazla gruba girebilir. Bir etmenin fiziksel olup olmadığını anlamanın en kolay yolu, onun bir enerji veya ortam koşulu mu, yoksa bir madde, canlı ya da iş düzeni mi olduğuna bakmaktır.
| Grup | Örnekler |
|---|---|
| Fiziksel | Gürültü, titreşim, aydınlatma, termal koşullar, radyasyon, basınç |
| Kimyasal | Kurşun, cıva, solventler, asit ve bazlar, toz, duman, gaz ve buharlar, zehirli maddeler |
| Biyolojik | Bakteri, virüs, mantar, parazitler |
| Ergonomik | Zorlayıcı duruş, tekrarlı hareket, elle taşıma, uygun olmayan çalışma yeri tasarımı |
| Psikososyal | İş stresi, aşırı iş yükü, vardiyalı çalışma, mobbing |
Bu tabloya göre kurşun, zehir ve toz kimyasal; stres psikososyal; zorlayıcı duruş ergonomik etmendir. Termal koşullar ise kimyasal değil fiziksel risk etmenidir. Ergonomik risk etmenleri ergonomi nedir yazısında ayrıca anlatılır.
Fiziksel Risk Etmenleri Nasıl Tespit Edilir ve Yönetilir?
- Risk değerlendirmesi: 6331 sayılı Kanunun 10. maddesine göre işveren risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. Fiziksel risk etmenleri bu değerlendirmede belirlenir. Ayrıntılar için risk değerlendirmesi nedir yazısına bakılabilir.
- Ölçüm: Gürültü ve titreşim yönetmelikleri, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerektiğinde ölçüm yapılmasını öngörür. Bu ölçümler ilgili mevzuat kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvarlarca yapılır. Aydınlatma ve termal koşullar da ilgili standartlara göre ölçülerek değerlendirilir.
- Önlemlerin önceliklendirilmesi: 6331 sayılı Kanunun 5. maddesindeki korunma ilkelerine göre önce risk kaynağında yok edilir veya azaltılır, toplu korunma önlemleri kişisel korunma önlemlerine tercih edilir. Kişisel koruyucu donanım, riskler bu önlemlerle önlenemediğinde veya yeterince sınırlanamadığında kullanılır.
- Bilgilendirme ve eğitim: Maruz kalan çalışanlara riskler, ölçüm sonuçları ve alınan önlemler anlatılır.
- Sağlık gözetimi: Risk değerlendirmesi sonuçlarına göre, işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla yapılır.
Fiziksel risk etmenlerine ilişkin yönetmeliklerin listesi iş güvenliği mevzuatı yazısında yer alır.
Sık Sorulan Sorular
Fiziksel risk etmenleri nelerdir?
Başlıca fiziksel risk etmenleri gürültü, titreşim, aydınlatma, termal koşullar (sıcaklık, nem, hava akımı), radyasyon ve basınçtır.
Hangileri fiziksel risk etmeni değildir?
Yaygın sınıflandırmada kurşun ve zehirli maddeler kimyasal; bakteri ve virüsler biyolojik; stres psikososyal; zorlayıcı duruş ve tekrarlı hareket ergonomik risk etmeni olarak ele alınır. Bu örnekler fiziksel risk etmeni sayılmaz. Sessizlik ise bir risk etmeni olarak sınıflandırılmaz.
Termal konfor fiziksel risk etmeni midir?
Sıcaklık, nem ve hava akımından oluşan termal koşullar fiziksel risk etmenleri arasında yer alır; kimyasal risk etmeni değildir. Risk, termal konforun kendisinden değil, termal koşulların uygun olmamasından kaynaklanır.
Radyasyon fiziksel risk etmeni midir?
Evet. Hem iyonlaştırıcı radyasyon (X ve gama ışınları) hem de iyonlaştırıcı olmayan radyasyon (UV, kızılötesi, lazer, mikrodalga) fiziksel risk etmenidir.
Fiziksel ölçümlerle tespit edilebilen risk etmenleri hangileridir?
Gürültü, titreşim, aydınlatma, sıcaklık, nem, hava akım hızı, radyasyon ve basınç uygun cihazlarla ölçülebilir. Toz ve gaz da ölçülebilir ancak bunlar kimyasal risk etmenleridir.
Gürültüde sınır değer kaç desibeldir?
Sekiz saatlik günlük maruziyet için eylem değerleri 80 ve 85 dB(A), maruziyet sınır değeri 87 dB(A)’dır. Sınır değer hesaplanırken kulak koruyucularının etkisi dikkate alınır.
Fiziksel risk etmenleri hangi yönetmeliklerde düzenlenir?
Gürültü ve titreşim için ayrı yönetmelikler vardır. Aydınlatma ve termal koşullar İşyeri Bina ve Eklentileri Yönetmeliğinde, radyasyon ve basınç ise radyasyon türüne ve işin niteliğine göre ayrı düzenlemelerde ele alınır. Gürültü, titreşim ve işyeri bina yönetmeliklerinin dayanağı 6331 sayılı Kanundur; iyonlaştırıcı radyasyon ise ayrıca Nükleer Düzenleme Kurumu mevzuatına tabidir.
Ortam ölçümü ne zaman yapılır?
Gürültü ve titreşim yönetmeliklerine göre ölçüm, risk değerlendirmesi sonuçlarına göre gerektiğinde yapılır. Ölçüm sonucu, maruziyetin eylem veya sınır değerleri aşıp aşmadığını ve hangi önlemlerin gerektiğini gösterir.
Fiziksel Risk Etmenlerinin Ölçümü
İstanbul, Kocaeli ve Tekirdağ’daki işyerlerinde gürültü, titreşim, aydınlatma ve termal konfor ölçümlerinin kapsamı işyeri ortam ölçümleri sayfasında anlatılır.
