İşyerinde bazı olaylar yaralanma ile sonuçlanmaz. Kimse hastaneye gitmez, üretim tamamen durmaz, SGK bildirimi doğmaz. Buna rağmen o olay, birkaç saniye ya da birkaç santimetre farkla ciddi bir kazaya dönüşebilecek nitelikte olabilir. Ramak kala olay tam da budur. Görmezden gelindiğinde “ucuz atlatıldı” diye kapanır; ciddiye alındığında ise bir sonraki kazayı önleyen veri haline gelir.
Ramak kala olay tam olarak neyi ifade eder?
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, ramak kala olayı; işyerinde meydana gelen, çalışanı, işyerini veya iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarar doğurmayan olay olarak tanımlar. 6331 sayılı Kanun’un 14. maddesi de, yaralanma veya ölüm olmasa bile zarar doğuran ya da zarar potansiyeli taşıyan olayların incelenip raporlanmasını işverene yükler. Yani ramak kala sadece kültürel bir kavram değil, kayıt ve inceleme gerektiren bir İSG verisidir.
Bir forkliftin yayaya çok yaklaşması, tavandan malzeme düşüp kimseye isabet etmemesi, kimyasal sıçrama riskinin son anda fark edilmesi veya koruyucusu eksik ekipmanda kazanın kıl payı önlenmesi ramak kala örneğidir. Ortada sonuç doğmamış olabilir; fakat tehlike gerçektir ve aynı şartlar tekrarlandığında olayın iş kazasına dönme ihtimali vardır. Bu yüzden “olmadı geçti” yaklaşımı hatalıdır.
Kimleri ilgilendirir?
Bu konu sadece İSG uzmanının masasındaki bir evrak işi değildir. İşveren, üretim yöneticisi, bakım ekibi, insan kaynakları, idari işler, vardiya amirleri ve çalışanların tamamı bu zincirin parçasıdır. 6331 sayılı Kanun, çalışanların görüşlerinin alınmasını ve katılımını düzenler; ayrıca çalışanların ciddi ve yakın tehlike veya koruma tedbiri eksikliği gördüklerinde bunu bildirmesini ister. Yani ramak kala kültürü, tek kişinin değil işyerinin ortak refleksi olmalıdır.
Uygulamada süreç nasıl işlemeli?
Etkili bir sistem için karmaşık yazılıma gerek yoktur; ama net bir akış şarttır.
1) Olay hemen kayıt altına alınmalı
Olayın yeri, zamanı, neyin olmak üzereyken önlendiği, kimlerin etkilendiği veya etkilenebileceği yazılmalıdır. Fotoğraf, video, ekipman bilgisi ve tanık notu varsa eklenmelidir.
2) Alan güvenli hale getirilmeli
Ramak kala bildirimi toplamak tek başına yeterli değildir. Aynı risk devam ediyorsa önce geçici emniyet önlemi alınmalı; sonra kalıcı çözüm planlanmalıdır.
3) Olay sadece “kim hata yaptı” diye değil, “neden oldu” diye incelenmeli
Yetersiz koruyucu, uygunsuz bakım, zayıf iş akışı, eğitim eksikliği, yanlış istifleme, görünmeyen kör nokta veya zayıf denetim gibi kök nedenler ayrıştırılmalıdır. Çalışanı suçlayıp dosyayı kapatmak, aynı olayın tekrarlanmasına yol açar.
4) Düzeltici faaliyet sorumlu ve terminli olmalı
“Dikkat edilsin” bir aksiyon değildir. Koruyucu takılsın, güzergâh ayrılsın, prosedür revize edilsin, eğitim yenilensin, ikaz sistemi kurulsun gibi ölçülebilir faaliyet yazılmalıdır.
5) Risk değerlendirmesi gözden geçirilmeli
Ramak kala olaylar, tehlikelerin tanımlanmasında dikkate alınacak kayıtlardır. Ayrıca ÇSGB’nin resmi rehberlerinde de yer verildiği üzere, ramak kala olay meydana gelmesi risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektirebilir. Olay yaşanıp risk analizi hiç değişmiyorsa süreç eksik yürütülüyor demektir.
En çok karıştırılan noktalar
Ramak kala olay SGK’ya bildirilecek iş kazası değildir. Ancak bu, “resmî hiçbir şey yapmaya gerek yok” anlamına gelmez. SGK bildirimi ile iç kayıt ve inceleme yükümlülüğü farklı konulardır; işverenin ramak kala olayları inceleyip raporlaması gerekir.
Bir diğer karışıklık, ramak kala ile tehlikeli durumun aynı şey sanılmasıdır. Tehlikeli durum, henüz olaya dönüşmemiş riskli koşuldur; ramak kala ise olayın yaşanmış ama zararsız atlatılmış halidir. İkisi de değerlidir, fakat ramak kala daha güçlü bir uyarı sinyalidir. Bu ayrımı yapan işletmeler, önceliklendirmeyi daha doğru kurar.
İşverenlerin en sık yaptığı hatalar
En yaygın hata, form toplandığı için sistem kurulduğunu sanmaktır. İkinci hata, tekrar eden olaylara rağmen aynı aksaklığı “çalışan dikkatsizliği” diye açıklamaktır. Üçüncü hata ise ramak kala verisini risk değerlendirmesi, eğitim planı ve saha denetimiyle ilişkilendirmemektir. Bu durumda kayıt vardır ama öğrenme yoktur.
Sağlam bir yaklaşım, ramak kala olayları KPI şovu için değil, kazayı önleme sistemi için kullanmaktır. Süreç; bildirim, inceleme, düzeltici faaliyet, risk değerlendirmesi güncellemesi ve geri bildirim döngüsüne bağlandığında değer üretir. EYS OSGB gibi dış destek alınacaksa da sadece form sağlayan değil, sahada bu döngüyü kurabilen bir ekip tercih edilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Ramak kala olay bildirimi zorunlu mu?
Kanun ve yönetmelik birlikte okunduğunda, işverenin zarar potansiyeli taşıyan bu olayları inceleyip raporlaması gerekir. Bu yüzden “tamamen isteğe bağlı” bir alan olarak görülmemelidir.
Ramak kala olay SGK’ya bildirilir mi?
Hayır. SGK bildirimi iş kazası ve meslek hastalığı için düzenlenmiştir. Ramak kala tarafta esas yükümlülük, işyeri içi kayıt, inceleme ve düzeltici faaliyet sürecidir.
Her çalışan ramak kala bildirimi yapabilir mi?
Yapabilmelidir. Ayrıca Kanun, çalışanların İSG konularında katılımını ve ciddi tehlike gördüklerinde bildirim yapmasını destekler. Pratikte en sağlıklı model, herkesin kolayca bildirim yapabildiği ve geri bildirim alabildiği sistemdir.
Ramak kala formunda neler bulunmalı?
Tarih, saat, yer, olayın kısa tarifi, potansiyel sonuç, etkilenen bölüm/ekipman, varsa tanık ve görsel, ilk müdahale, önerilen aksiyon ve sorumlu bilgisi bulunmalıdır. Form ne kadar kısa ama net olursa kullanım oranı o kadar artar.
Ramak kala yaşandıktan sonra risk değerlendirmesi mutlaka güncellenir mi?
Her olay otomatik olarak tüm dokümanı baştan yazdırmaz. Ancak olayın yeni risk doğurması veya mevcut kontrolün yetersizliğini göstermesi halinde risk değerlendirmesi tamamen ya da kısmen yenilenmelidir.
Bildirim yapan çalışan suçlanırsa ne olur?
Bu durumda sistem çalışmaz. Çalışanlar bildirim yapmamaya başlar ve işyeri en değerli öncü verisini kaybeder. Yönetim yaklaşımı suçlama değil, kök nedeni görünür kılma yönünde olmalıdır.
Kaynaklar
- https://www.csgb.gov.tr/Media/fldk2co0/6331_isgkanunu_tr.pdf
- https://www.csgb.gov.tr/Media/ratbskwr/kazalar%C4%B1-ve-olaylar%C4%B1-ara%C5%9Ft%C4%B1rma-el-kitab%C4%B1.pdf
- https://committee.iso.org/files/live/sites/tc283/files/Documents/S19015_BSI_Little%20book%20of%20Health%20%20Safety_Web%20%28003%29.pdf
- https://isg.gop.edu.tr/Icerik.aspx?d=tr-TR&m=ramak_kala_bildirimleri&mk=48032
